De ochtend van 22 juli 1946

Deze pagina zet op een rij wat de bronnen zeggen over de bomaanslag op het King David Hotel. Ze steunt op Britse overheidsstukken, de eigen verslagen van de Irgun, verklaringen van het Joods Agentschap en de Haganah, Palestijnse bronnen en memoires, en twee historische studies die op de archieven en op interviews zijn gebaseerd.

Waar de bronnen het eens zijn, staat het feit er gewoon. Waar ze verschillen, krijgt elk verslag de naam van wie het gaf, zo veel mogelijk in eigen woorden. De kleine cijfers verwijzen naar de bronnen onderaan de pagina.

In het kort

Datum: 22 juli 1946
Plaats: Het King David Hotel, Jeruzalem
Het grand hotel van Jeruzalem en vanaf 1938 het centrum van het Britse bestuur in Palestina.
Uitgevoerd door: De Irgun
De rol van de Haganah is omstreden.
De explosie: 12:37
De zuidwesthoek van het hotel stort in: zes verdiepingen met kantoren van regering en leger.^16,17
De doden: Eenennegentig
Eenenveertig Arabieren, achtentwintig Britten, zeventien Joden, twee Armeniërs, een Rus, een Griek en een Egyptenaar.^16,17
Omstreden: De waarschuwingen De beschuldiging tegen Sir John Shaw De rol van de Haganah De bom op straat

Vooraf

Het gebouw

Het King David was het grand hotel van Jeruzalem en vanaf 1938 het centrum van het Britse bestuur in Palestina. In oktober van dat jaar nam het Britse leger de bovenste verdieping in gebruik als hoofdkwartier. Een maand later betrok de regering van Palestina kamers in de zuidvleugel voor haar Secretariaat.

Vanaf 1939 hield het hotel minder dan een derde van zijn kamers over. Het bleef wel open voor publiek. In het gebouw werkten Britten, Arabieren en Joden.^16,17

29 juni1946

Britse troepen houden in heel Palestina arrestaties en huiszoekingen. Ze vallen de kantoren van het Joods Agentschap in Jeruzalem binnen, doorzoeken ze en nemen documenten mee. Ongeveer 2.700 mensen worden vastgezet: 2.675 volgens een cijfer dat aan het Lagerhuis werd voorgelegd, “meer dan 2.700” volgens Lapidot. De Britten noemen het Operatie Agatha. In de joodse gemeenschap heet de dag de Zwarte Sabbat, of Zwarte Zaterdag.^2,3,8,16

1 juli

Moshe Sneh, hoofd van het landelijke commando van de Haganah, schrijft aan Menachem Begin, commandant van de Irgun, en aan Lehi dat ze het hotel en een tweede doelwit zo snel mogelijk moeten aanvallen. De Haganah, de Irgun en Lehi traden in die tijd samen op als de Hebreeuwse Verzetsbeweging.

Volgens Begin hoopte de Haganah dat de bommen de papieren zouden vernietigen die op 29 juni bij het Joods Agentschap in beslag waren genomen en die volgens haar in het hotel lagen.^8,16,17

17–22 juli

De Haganah vraagt Begin om uitstel: via Israel Galili op 17 juli, en in briefjes van Sneh van 19, 20 en 22 juli.

Clarke drukt de briefjes af. Hij schrijft dat de commissie van het Joods Agentschap die een veto had over de acties van de Haganah, met drie tegen twee stemmen had besloten de aanslag af te blazen, en dat Begin alleen te horen kreeg dat hij die moest uitstellen. Lapidot vermeldt een verzoek om uitstel en het briefje van 19 juli.^8,16

22 juli 1946 · De ochtend

Rond het middaguur

Een vrachtwagen stopt bij de dienstingang van het hotel. Leden van de Irgun, vermomd als Arabieren, houden het personeel onder schot en dragen melkbussen de kelder in.^1,5,7,13 Volgens Hoffman kwam de vrachtwagen rond 11:45 aan, volgens de erelijst van de Royal Signals net na twaalven, volgens het aanplakbiljet van de Irgun van de volgende dag om 12:05.^5,16,17 Het telegram van de Amerikaanse consul van die middag plaatste de hele aanslag tussen 12:20 en 12:40.¹³

In de kelder

Ze zetten zeven melkbussen naast de pilaren van La Régence, in de kelder van het hotel, onder de zuidwesthoek van het gebouw. Het Secretariaat zit er recht boven. Volgens het verslag van de Irgun zat er vijftig kilo springstof in elke bus en stonden de ontstekers op dertig minuten. Hoffman houdt het op ongeveer vijftig Engelse pond per bus.^7,16,17

In de gang

Een Britse officier, kapitein Alexander Mackintosh van de Royal Signals, stuit op de groep. Hij raakt met hen slaags en wordt neergeschoten. Hij overlijdt de volgende dag.^1,5,17 Volgens Clarke was hij majoor.¹⁶

12:15Politiealarm

Een medewerker van het hotel die onder schot wordt gehouden, weet een alarmknop te bereiken. Die gaat af op het politiebureau aan de Mamillah Road, dat een radiowagen stuurt.^16,17

De vlucht

Als de groep vertrekt, opent de militaire politie het vuur. Twee leden van de Irgun raken gewond; een van hen overlijdt. Het verslag van de Irgun noemt hem Aharon Abramovitch.^5,7

12:20Politielogboek

Er ontploft een kleine bom op straat, voor een winkel aan de overkant van het hotel. Passagiers in een passerende bus raken gewond. De dienstdoende politie-⁠inspecteur noteert de tijd als precies 12:20 en laat de sirenes van de stad afgaan.^16,17

Het eerste officiële rapport, dat de volgende dag in het Lagerhuis werd voorgelezen, plaatste deze bom vóór de aankomst van de vrachtwagen en zei dat hij “vrijwel geen schade aanrichtte”.¹ Waar hij voor diende, is omstreden.

De waarschuwingenTijden omstreden

Een koerierster van de Irgun, Adina Hay-Nissan, toen zestien, belt waarschuwingen door naar de telefooncentrale van het hotel, het Franse consulaat vlakbij en de Palestine Post. Het eigen verslag van de Irgun spreekt van twee vrouwen en noemt geen van beiden bij naam. Wanneer er werd gebeld, en wie het te horen kreeg, is omstreden.^7,16,17

Rond 12:32

De politie geeft het sein veilig. Het verkeer komt weer op gang en de bewakers zetten de deur van het Secretariaat weer open.^16,17

12:37

De bommen ontploffen. De zuidwesthoek van het hotel stort in: zes verdiepingen met kantoren van regering en leger.^16,17

De dagen daarna

Genisten van het leger werken in ploegen van zestien uur. De volgende ochtend bereiken ze nog steeds overlevenden. Op de avond van 24 juli, zestig uur na de explosie, zeggen legerartsen dat er niemand meer levend onder het puin kan liggen.¹⁶

De telling

Op 23 juli meldt de premier het Lagerhuis 41 doden, 52 vermisten en 53 gewonden. Op 31 juli noemt de regering in het Lagerhuis 84 doden, 46 gewonden en 22 mensen die nog vermist zijn.^1,2 Uiteindelijk vallen er eenennegentig doden. Clarke dateert de bekendmaking van dat getal door de regering op 31 juli.^16,17

De doden

Er kwamen eenennegentig mensen om. Clarke en Hoffman komen op eenenveertig Arabieren, achtentwintig Britten, zeventien Joden, twee Armeniërs, een Rus, een Griek en een Egyptenaar.^16,17 Het verslag van de Irgun en het Institute for Palestine Studies geven voor de drie grootste groepen dezelfde cijfers.^7,11 Arabieren vormden de grootste groep onder de doden.

Clarke telt 21 hoge regeringsambtenaren, 13 militairen, 3 politiemensen en 5 burgers. De andere 49 waren klerken, typistes en boodschappers, lager personeel van het Secretariaat, hotelpersoneel en kantinemedewerkers.¹⁶ Hoffman noemt zestien hoge ambtenaren, en een stuk of twaalf vrouwen onder de doden.¹⁷ Het Institute for Palestine Studies omschrijft de doden als “91 ambtenaren en burgers op bezoek”.¹¹

Onder de doden die de bronnen bij naam noemen: Atallah Mantoura, volgens Clarke de op een na hoogste Arabische ambtenaar van de regering; Hilda Azzam en Eugenie Markarian, typistes bij het Secretariaat; Nadia Wahbe; Ibraheem Farraj; Julius Jacobs, de hoogste joodse ambtenaar in Palestina, en Victor Levi, van het bureau van de Financial Secretary; de koloniale bestuursambtenaren Roderick Musgrave, Brian Gibbs, George Farley en Bernard Bourdillon; sergeant-majoor Leonard Adams van de Royal Signals.^5,12,16

Volgens de regering waren er op 23 juli 53 gewonden en op 31 juli 46. Latere verslagen komen hoger uit: 69 bij Audeh, “bijna zeventig” bij Hoffman.^1,2,12,17 De gedenkplaat die in 2006 bij het hotel werd aangebracht, noemt tweeënnegentig doden. Dat getal telt het lid van de Irgun mee dat omkwam.^17,18

Wat omstreden is

De waarschuwingen

De Irgun, 1946

Op aanplakbiljetten die op 23 juli in Tel Aviv werden opgehangen, zoals Clarke ze weergeeft, schreef de Irgun: “De telefonische waarschuwingen werden gegeven tussen 12:10 en 12:15, zodat de Britten 22 minuten hadden om het gebouw te ontruimen, en daarom ligt de volledige verantwoordelijkheid bij de Britten”.¹⁶

In haar verklaring aan buitenlandse correspondenten, zoals de Jewish Telegraphic Agency die weergaf, stond: “De waarschuwing werd gegeven 27 minuten voordat de explosie zou plaatsvinden.”⁶ In The Revolt schreef Begin over “vijfentwintig of zevenentwintig minuten”.^10,17

De regering van Palestina, 1946

De voorlichtingsdienst van de regering ontkende dat iemand met gezag een waarschuwing had ontvangen. Volgens het politierapport kwam de waarschuwing aan het hotel twee minuten vóór de explosie, het telefoontje naar het Franse consulaat vijf minuten erna, en ook het telefoontje naar de Palestine Post pas daarna.^4,16

De premier noemde in zijn verklaring aan het Lagerhuis op 23 juli geen waarschuwing.¹

Clarke, 1981

Op basis van gesprekken met het hotelpersoneel, de telefoniste van de Palestine Post en de beller concludeert Clarke dat de eerste waarschuwing de telefooncentrale van het hotel minstens tien minuten vóór de explosie bereikte, en het Franse consulaat om 12:27, en dat de waarschuwingen “werden ontvangen en vervolgens genegeerd, niet door Sir John Shaw maar door Emile Soutter”, de onderdirecteur van het hotel, “en anderen”.

Hij noteert ook de verklaring van een hotelmedewerker dat de directeur het legerhoofdkwartier in het gebouw belde en van een Britse officier, wiens naam hij niet noemde, te horen kreeg dat hij niet moest ontruimen; en die van een stafsergeant, dat klerken op de legerverdieping te horen kregen dat ze zich bij de grote trap moesten verzamelen voor het geval er tot ontruiming werd besloten.¹⁶

Hoffman, 2020

Op basis van Britse en Amerikaanse archieven schrijft Hoffman dat het eerste telefoontje “kennelijk om 12:27 naar het hotel is gepleegd”, en dat de telefoniste van de Palestine Post het tweede om 12:32 aan de telefooncentrale van het hotel doorgaf.

Hij stelt vast dat het bericht “nooit op tijd is doorgegeven aan Shaw of iemand anders met gezag”, dat de beweringen van de Irgun over tweeëntwintig tot dertig minuten “nooit zijn bewezen”, en dat hetzelfde geldt voor de geschiedschrijving van het Britse leger, die de waarschuwing een minuut of minder vóór de ontploffing plaatst.¹⁷

De beschuldiging tegen Sir John Shaw

Sir John Shaw was hoofdsecretaris van de regering van Palestina. Begin schreef dat Israel Galili van de Haganah hem in de nacht van 23 juli vertelde dat een hoge Britse ambtenaar, vermoedelijk Shaw, de waarschuwing had gekregen en had geantwoord dat hij er was om de Joden bevelen te geven, niet om ze van hen aan te nemen.^10,16,17 De Irgun publiceerde die bewering in 1947.¹⁷

Shaw ontkende het, toen en later. Hij spande een zaak aan tegen een boek uit 1948 dat de bewering herhaalde; het boek werd uit de handel genomen en de uitgever bood excuses aan.^16,17 Hoffman dateert de uitspraak van het High Court in het voordeel van Shaw op april 1949.¹⁷

Clarke noemt het verhaal “een ongegrond gerucht”. Volgens Hoffman heeft geen enkele waarschuwing Shaw bereikt.^16,17

De rol van de Haganah

De Irgun

Lapidot: de bomaanslag “werd uitgevoerd als onderdeel van de activiteiten van de verzetsbeweging, en op uitdrukkelijke instructie van Moshe Sneh”.⁸

De Haganah, 1946

Op 23 juli meldde de radiozender van de Haganah, Kol Israel, in de tekst die Clarke geeft: “de Hebreeuwse Verzetsbeweging veroordeelt het zware verlies aan levens dat de operatie van de dissidenten bij het King David Hotel heeft veroorzaakt.”¹⁶ Een woordvoerder van de Haganah zei telefonisch tegen de Jewish Telegraphic Agency dat de explosie niet haar werk was: “Wij plegen nooit zulke laaghartige daden”.⁶

De historici

Clarke drukt de brief van 1 juli en de briefjes met het verzoek om uitstel af. Hij schrijft dat de commissie van het Joods Agentschap die een veto had over de acties van de Haganah, half juli besloot de aanslag af te blazen, een besluit waarvan Begin niet op de hoogte werd gebracht.¹⁶ Hoffman schrijft dat de Haganah de aanslag “zowel had bevolen als goedgekeurd”.¹⁷

De bom op straat

De aanplakbiljetten van de Irgun van 23 juli noemden het “een klein alarmbommetje dat geen kwaad kon”, tot ontploffing gebracht “zodat het hotel op tijd kon worden ontruimd”.¹⁶ Begin zei later dat het bedoeld was om “veel lawaai te maken en de mensen te verspreiden”.¹⁷ Volgens het officiële Britse rapport ging de bom af “vermoedelijk als afleidingsmanoeuvre”.¹

Clarke beroept zich op de officier van de Irgun die de aanslag plande en op de man die hem leidde. Hij schrijft dat twee bommen op straat de weg aan weerszijden van het hotel moesten afsluiten voor troepen en politie, en dat de tweede niet afging. Volgens hem lokte de eerste het personeel van het Secretariaat naar de ramen boven La Régence.¹⁶

Wat er toen werd gezegd

De Britse regering · 23 juli

Clement Attlee, in het Lagerhuis: “Door deze waanzinnige daad van terrorisme zijn 93 onschuldige mensen gedood of worden zij vermist in de puinhopen.”¹

De Irgun · 23 juli

“De tragedie die zich bij de kantoren van de regering van Palestina heeft voltrokken, is niet veroorzaakt door de soldaten van de Irgun, die hun plicht moedig en met zelfopoffering hebben gedaan. Ze is veroorzaakt door de Britten zelf, die een waarschuwing in de wind sloegen en weigerden het gebouw te ontruimen.”⁶

Het Joods Agentschap en de Joodse Nationale Raad · 22 juli

De twee organen “spreken hun afschuw uit over de laaghartige misdaad, gepleegd door een bende desperado’s die vandaag regeringskantoren in Jeruzalem aanviel”.⁹

Arabisch Jeruzalem · 23 juli en de dagen daarna

Arabische winkels en cafés in Jeruzalem gingen op de middag van 23 juli dicht, en tot wel tienduizend rouwenden liepen mee in de begrafenisstoeten. De begrafenissen van de Arabische doden gingen de hele week door, vijf per dag. Bij de graven, zo vermeldt Clarke, riepen sprekers op tot wraak en zeiden ze dat de bom eigenlijk bedoeld was voor Arabieren, en niet voor Britten.¹⁶

Later herinnerd · Palestijnse memoires

Wasif Jawhariyyeh: “Jeruzalem veranderde in één grote begrafenis.” Ghada Karmi: “Er waren nog wekenlang begrafenissen in Jeruzalem, vijf of zes per dag”.¹²

Daarna

22 juliDe brief van Barker

Minuten na de explosie schrijft de Britse legercommandant in Palestina, luitenant-generaal Sir Evelyn Barker, een bevel dat “alle joodse uitgaansgelegenheden, cafés, restaurants, winkels en woonhuizen” tot verboden terrein verklaart voor zijn troepen. Het spreekt van “de Joden straffen op een manier die dit ras net zo verafschuwt als wat ook, namelijk door ze in hun portemonnee te treffen”.¹⁶

De brief wordt binnen een week openbaar.¹⁴ Op 31 juli zegt de regering in het Lagerhuis dat “de instructies van de commandant gerechtvaardigd waren”, maar dat ze zich “moet distantiëren van de eigenlijke bewoordingen waarin de brief is gesteld”.²

30 julitot 2 augustus

Britse troepen stellen Tel Aviv onder avondklok en doorzoeken de stad vier dagen lang huis voor huis.^2,16 Een officiële bekendmaking tijdens de doorzoeking spreekt van 1.100 arrestaties.¹⁵ Volgens Clarke werden er na afloop achthonderd mensen naar interneringskampen gestuurd.¹⁶

Augustus

Het bestuur van het Joods Agentschap vergadert in Parijs. Volgens Lapidot besloot het op 5 augustus de gewapende strijd tegen de Britten in Palestina te staken. Clarke, die de vergadering een maand na de explosie plaatst, schrijft dat David Ben-Gurion de Haganah opdroeg geen aanslagen meer te plegen op Britse installaties.

Het gezamenlijke commando met de Irgun en Lehi viel uiteen en werd niet meer hersteld. De Irgun en Lehi zetten hun aanslagen voort.^8,16

1949

De smaadzaak die Sir John Shaw bij het High Court in Londen had aangespannen, eindigt in zijn voordeel.¹⁷

2006

Bij de zestigste herdenking krijgt het hotel een gedenkplaat, met steun van de gemeente Jeruzalem, een raad voor monumentenbehoud en de vereniging van veteranen van de Irgun. De Britse ambassadeur en de consul-⁠generaal protesteren schriftelijk bij de burgemeester, en de tekst wordt aangepast.^17,18

Zoals Hoffman de twee versies weergeeft, luidde de eerste: “Om redenen die alleen de Britten kennen, werd het hotel niet ontruimd”. In de tweede staat onder meer: “Het hotel werd niet ontruimd, en na 25 minuten ontploften de bommen. De hele westvleugel werd verwoest en tot spijt van de Irgun kwamen 92 mensen om.”¹⁷

Over de woordkeuze

Deze pagina spreekt zelf van “bomaanslag” en “aanslag”. Woorden als “terrorisme”, “wandaad” en “operatie” staan alleen tussen aanhalingstekens of in een naam, als woorden van wie ze gebruikte.

“Palestina” is de naam van het land onder het Britse Mandaat in 1946. “Irgun” staat voor de Irgun Zvai Leumi, ook bekend als Etzel. De “Hebreeuwse Verzetsbeweging” wordt ook vertaald als de Joodse of de Verenigde Verzetsbeweging. “Arabier” volgt de telling van 1946; Palestijnse bronnen noemen dezelfde mensen Palestijnen.

Wat deze pagina niet kon controleren, is weggelaten of aangegeven. Een volledige lijst van de eenennegentig namen ontbreekt. De verklaringen van het Arabische Hoge Comité en de Arabische kranten uit 1946 konden niet in het origineel worden gelezen. Het politierapport van augustus 1946 en de memoires van Begin worden aangehaald via de historici die eruit citeren.

De serie

12:37 is een drama. Het houdt zich aan deze tijdlijn. De personages daarin zijn gefictionaliseerd. Bepaalde personages en voorvallen zijn samengevoegd, en de dialogen zijn voor het drama geschreven. De serie geeft zich niet uit voor een definitief historisch verslag en velt geen morele oordelen. Lees het verhaal

Historicus dr. Peter Malcontent (Universiteit Utrecht) las de scripts in conceptvorm en toetste ze aan de historische werkelijkheid. Maak kennis met de adviseurs

De kaarten

Bij de serie hoort een pagina met kaarten: het Mandaatgebied Palestina, Jeruzalem en het hotel, waarop je de scènes door de ochtend heen volgt. Ze zijn getekend naar de kaarten van die tijd.

De stad volgt de kaarten van Jeruzalem op schaal 1:10.000 van de Survey of Palestine en de plattegrond die het Britse leger in 1946 uitgaf.^19,20 Hedendaagse contouren van straten en gebouwen zijn alleen overgenomen waar die kaarten ze ook tonen. Palestina is getekend binnen de grenzen van 1946, vóór de lijnen van 1949, en gecontroleerd aan de hand van de kaart van de Survey of Palestine uit 1945.^21,22 De 3D-weergave Streets is gemaakt naar foto's van het hotel uit de jaren 1931 tot 1946.²³

De kelder en de begane grond van het hotel zijn gereconstrueerd uit de gepubliceerde verslagen.^16,17 De kamers die in de scènes voorkomen, en de kantoren van het Secretariaat, die de serie op de bovenste verdieping plaatst, zijn voor het drama ingedeeld. De eigen plekken van het verhaal zijn verzonnen en staan waar het scenario ze neerzet: de melkerijen Van Hessen en Stern, de zolder van Avi, de aardappelkelder, de theehandel van Seidler, de garage, de snoepwinkel bij de Jaffapoort, de olijfgaard en de halte van bus 4. Bekijk de kaarten (Engelstalig)

Bronnen

Britse archieven

1Lagerhuis, 23 juli 1946. Verklaring van de premier, Clement Attlee, met het officiële rapport uit Jeruzalem. Hansard, vol. 425, kol. 1877–⁠81. Openen
2Lagerhuis, 31 juli 1946. Debat over Palestina, namens de regering geopend door Herbert Morrison, Lord President of the Council. Hansard. Openen
3Lagerhuis, 31 juli 1946. Schriftelijk antwoord, “Arrested Persons (Release)”. Hansard, vol. 426, kol. 183W. Openen
4The National Archives, Kew. CO 733/478/2, “Attack on Secretariat 22 July 1946”. De rapporten van politie en leger zitten in CO 537/2290. Deze pagina citeert ze via Clarke en Hoffman, die ze daar hebben gelezen. Openen
5Nick Metcalfe, Commemorating Royal Signals War Dead, erelijst voor Palestina, 1945–⁠1948. Vermeldingen voor kapitein A. D. Mackintosh en sergeant-majoor L. C. Adams. Openen

Irgun, Haganah en Joods Agentschap

6Jewish Telegraphic Agency, 24 juli 1946, “Irgun Acknowledges Blasting of King David Hotel; Haganah Condemns Act as ‘Murder’”. Met de verklaring van de Irgun aan buitenlandse correspondenten en het antwoord van de woordvoerder van de Haganah. Openen
7“The Bombing of the King David Hotel”, op de historische website van de Irgun (Etzel). Het eigen verslag van de Irgun; een groot deel van de tekst is gelijk aan die van Lapidot, hieronder. Openen
8Yehuda Lapidot, Besieged: Jerusalem 1948, Memories of an Irgun Fighter, onlineversie, hoofdstuk “The Black Sabbath” en het hoofdstuk daarna. Lapidot diende in de Irgun en schreef later de geschiedenis ervan. Openen
9Verklaring van het bestuur van het Joods Agentschap en van de Joodse Nationale Raad (Va’ad Leumi), 22 juli 1946, zoals verspreid door de American Zionist Emergency Council op 23 juli 1946. American Jewish Archives. Openen
10Menachem Begin, The Revolt (Engelse uitgave 1951). Hier geciteerd zoals bij Hoffman.

Arabisch en Palestijns

11Institute for Palestine Studies, Interactive Encyclopedia of the Palestine Question, tijdlijn “Zionist Operations Against the British Mandate Authorities”, 1944–⁠1947. Openen
12Ida Audeh, “King David Hotel, a Focal Point in British Mandate Jerusalem Whose Bombing Was a Watershed Moment”, Jerusalem Story, 7 april 2024. Gebaseerd op de memoires en brieven van Wasif Jawhariyyeh, Ghada Karmi, Zakia Hajjar, John Tleel en anderen. Openen

Andere verslagen uit die tijd

13De consul van de Verenigde Staten in Jeruzalem aan de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, telegram van 22 juli 1946. Foreign Relations of the United States, 1946, deel VII, document 508. Openen
14Jewish Telegraphic Agency, 29 juli 1946: de brief van generaal Barker aan zijn troepen. Openen
15Jewish Telegraphic Agency, 2 augustus 1946: de avondklok en de doorzoeking van Tel Aviv. Openen

Geschiedschrijving

16Thurston Clarke, By Blood and Fire: The Attack on the King David Hotel (1981). Gebaseerd op interviews met overlevenden, hotelpersoneel, Britse ambtenaren en leden van de Irgun, op het gerechtelijk onderzoek naar de doden en op de rapporten van politie en leger.
17Bruce Hoffman, “The bombing of the King David Hotel, July 1946”, Small Wars & Insurgencies 31:3 (2020), 594–⁠611. Op basis van Britse en Amerikaanse archieven. Openen
18Eetta Prince-⁠Gibson, “Signs of different times”, The Jerusalem Post, onlineversie. Over de gedenkplaat; geschreven in de week na de onthulling in juli 2006.

Kaarten en foto's

19Survey of Palestine, Jerusalem, 1:10.000, 1945–⁠46. Nationale Bibliotheek van Israël. Openen
20Guide Map of Jerusalem, getekend door het Survey Directorate, Palestine and Transjordan, 13 Field Survey Company, Royal Engineers, 1946. Nationale Bibliotheek van Israël. Openen
21Survey of Palestine, Palestine: Index to Villages and Settlements, 1:250.000, 1945, met de bestuurlijke grenzen bijgewerkt tot december 1945. Nationale Bibliotheek van Israël. Openen
22Natural Earth, kaartgegevens in het publieke domein. De kust en de grenzen van het overzicht zijn ermee nagetekend, met de grenzen van 1946 hersteld: de Golan buiten Palestina volgens de lijn van 1923, de Dode Zee in haar geheel, het Hulemeer nog niet drooggelegd. Openen
23G. Eric and Edith Matson Photograph Collection, Library of Congress. Foto's van het hotel en van Jeruzalem, 1931 tot 1946; geen bekende beperkingen op publicatie. Openen